استریلیزاسیون

(ضدعفونی و استریلیزاسیون(تعاریف کلی

چکیده
هرساله در دنیا میلیون ها اقدام درمانی انجام می شود و هر یک از این عمل ها شامل تماس ابزار پزشکی یا تجهیزات جراحی با بافت های استریل یا غشاهای مخاطی بیمار می باشد. یکی از خطرها و عوارض اصلی تمام روش ها و فرآیندهای پزشکی و درمانی عفونت است...

هرساله در دنیا میلیون ها اقدام درمانی انجام می شود و هر یک از این عمل ها شامل تماس ابزار پزشکی یا تجهیزات جراحی با بافت های استریل یا غشاهای مخاطی بیمار می باشد. یکی از خطرها و عوارض اصلی تمام روش ها و فرآیندهای پزشکی و درمانی عفونت است. در جریان تمام فرآیندهای پزشکی شانس ایجاد عفونت وجود دارد. ضد عفونی کردن و استریلیزاسیون مناسب تجهیزات نه تنها خطر مربوط به ایجاد عفونت از طریق ابزار و تجهیزات را به نحوه محسوسی کاهش می دهد و یا از بین می برد بلکه از انتقال عوامل بیماری زا توسط وسیله مشترک از یک شخص به شخص دیگر و انتقال عوامل بیماریزای محیطی نیز پیشگیری می نماید.

ضد عفونی کردن و استریلیزاسیون دو راهکار برای تضمین عدم ورود عامل بیماریزا توسط ابزار پزشکی به بدن بیمار است. در مراکز پزشکی بایستی مطمئن شویم که فرآیندهای درمان و ابزارهای جراحی و پزشکی عوامل بیماریزای عفونی را به بیمار انتقال نمی دهند.

 

تعریف اصطلاحات

استریل سازی : استریلیزاسیون یا سترون سازی در واقع فرآیندی را تعریف می کند که در آن تمامی شکل های قابل حیات عوامل میکروبی از قبیل باکتری، اسپور، ویروس، انگل و قارچ را از بین می رود که این امر از طریق روش های شیمیایی یا فیزیکی صورت می گیرد.

بخار تحت فشار، حرارت خشک، گاز اتیلن اکسید، پلاسمای گاز پراکسید هیدروژن، مواد شیمیایی مایع و غیره از مواد استریل کننده ای می باشند که جهت استریل کردن ابزار در مراقبت های پزشکی به کار می روند. استریلیزاسیون از نگاه علمی متخصصان سلامت و بهداشت معنای خاص خود را دارد در حالی که گاهی در مراکز پزشکی عفونت زدایی را به معنای استریلیزاسیون بکار می برند. هنگامی که مواد شیمیایی برای از بین بردن تمامی شکل های زندگی میکروبی مورد استفاده قرار گیرند، استریل کننده های شیمیایی نامیده می شوند که اگر این نوع مواد میکروب کش برای دوره های در معرض قرار گیری کوتاه تر استفاده شوند در حدی که تمام عوامل را از بین نبرند و فقط باعث کاهش عوامل به کمتر از حد بیماریزا شوند، می توانند به عنوان بخشی از فرآیند ضد عفونی کردن در نظر گرفته شوند.

 

ضد عفونی کردن :

ضد عفونی کردن به فرآیندی اطلاق می گردد که بساری از میکرو ارگانیسم های بیماریزا را به استثنای اسپورهای باکتریایی از بین می برد. در مراقبت های پزشکی و بهداشتی اشیا معمولاً با مواد شیمیایی مایع ضد عفونی می شوند. عوامل متعددی وجود دارند که می توانند بر روش کارآیی ضد عفونی کردن اثر بگذارند. این عوامل می توانند به حذف یا کاهش کارایی آنها منجر گردد.

از مهمترین عواملی که بر روی کارآیی ضد عفونی کردن و استریلیزاسیون اثر می گذارند می توان به تمیز کردن اولیه وسیله یا ابزار، وجود مواد آلی و غیر آلی و نوع و سطوح آلودگی میکروبی، غلظت و زمان در معرض قرارگیری در برابر میکروب کش، ماهیت فیزیکی وسیله یا ابزار، وجود بیوفیلم ها، دما و PH فرآیند ضد عفونی کننده و در برخی از موارد رطوبت نسی فرآیند (به عنوان مثال : اتیلن اکسید) اشاره نمود.

برخلاف استریلیزاسیون، ضد عفونی کردن اسپورها را از بین نمی برد. البته برخی از مواد ضد عفونی کننده قوی می توانند اسپورها را از بین ببرند که این نیازمند زمان تماس طولانی (مثلاً 3 تا 12 ساعت) است. در این صورت این مواد استریل کننده های شیمیایی نامیده می شوند. در غلظت های مشابه با دوره های زمانی کوتاه تر این مواد ضد عفونی کننده قوی می توانند تمامی میکروارگانیسم را به غیر از تعداد زیادی از اسپورهای باکتریایی از بین ببرند که در این حالت به این مواد، مواد ضد عفونی کننده سطح بالا اطلاق می شود. مواد ضد عفونی کننده سطح پایین می توانند اغلب باکتری های رویشی، بعضی از قارچ ها و ویروس ها را در دوره زمانی کاربردی (کمتر از 10 دقیقه) از بین ببرند.

مواد ضد عفونی کننده سطح متوسط باید دارای اثر کشندگی برای مایکوباکتریوم ها، باکتری های رویشی و بیشتر ویروس ها و قاچ ها باشند اما ضرورتاً نمی توانند اسپورها را نیز از بین ببرند.

 

·       تمیز کردن: تمیز کردن به معنای از بین بردن آلودگی قابل رویت (مواد آلی و غیر آلی) از اشیا و سطوح است که به طور معمول به طور دستی یا مکانیکی با استفاده از آب و مواد پاک کننده یا محصولات آنزیمی صورت می گیرد. تمیز کردن صحیح قبل از ضد عفونی کردن سطح بالا یا استریل سازی ضروری است زیرا مواد آلی و غیر آلی که بر روی سطوح ابزارها باقی می مانند بطور جدی با کارایی فرآیندهای فوق تداخل دارند.

·        فرآیند رفع آلودگی: فرآیندی است که در طی آن میکروارگانیسم های بیماری زا از اشیا حذف شده و آنها را برای استفاده پزشکی ایمن می نماید.

 پسوند سید یا سیدال در انتهای کلماتی که دارای این عبارات می باشند به معنای عمل کشتن به کار می روند. برای مثال ژرمسید ماده ای می باشد که میکرو ارگانیسم ها را به ویژه ارگانیسم های بیماری زا (ژرم) را از بین می برد. بنابراین اصطلاح میکروب کش (ژرمسید) شامل هر دو گروه آنتی سپتیک ها و ضد عفونی کننده می باشد.

·        آنتی سپتیک ها: موادی هستند که به عنوان آنتی سپتیک شناخته می شوند میکروب کش هایی هستند که بر روی بافت زنده و پوست قرار می گیرند در حالی که مواد ضد عفونی کننده ضد میکروب هایی می باشند که تنها بر روی اشیا بی جان مورد استفاده قرار می گیرند.

به طور کلی آنتی سپتیک ها تنها بر روی پوست بکار گرفته می شوند و برای ضد عفونی کردن سطوح مناسب نیستند و مواد ضد عفونی کننده برای ضد عفونی پوست به کار نمی روند زیرا آسیب یا جراحت های بافتی یا پوستی به وجود می آورند.

 

رویکرد بهینه در مورد ضد عفونی کردن و استریلیزاسیون

در حدود 30 سال پیش ارل اچ  اسپالدینگ رویکردی منطقی را در مورد ضد عفونی کردن و استریلیزاسیون تجهیزات و موارد مرتبط با مراقبت از بیمار مطرح کرد. این طرح که به طرح طبقه بندی نیز معروف است چنان روشن و منطقی بوده که هنوز نیز پا برجاست و حتی بهینه شده است و با موفقیت توسط کارکنان بیمارستان ها جهت کنترل عفونت و دیگران برای طرح ریزی روش های ضد عفونی کردن و استریل سازی به کار می رود. اسپالدینگ بر این باور بود که ماهیت ضد عفونی کردن بسیار منطقی است و اساس انتخاب روش ضد عفونی سازی و استریلیزاسیون بایستی براساس میزان خطر و حیاتی بودن باشد. بر این اساس در طبقه بندی وی ابزار و عوامل مرتبط با مراقبت های پزشکی به گروه های حیاتی، نمیه حیاتی و غیر حیاتی براساس درجه خطر برای عفونت دسته بندی می شود.

 

ابزار حیاتی

ابزار حیاتی ابزاری هستند که بطور مستقیم وارد بافت های استریل بدن  یا سیستم عروقی می شوند بنابراین در صورت آلودگی خطر بالایی برای ایجاد عفونت  با هر یک از میکروارگانیسم ها دارند. بنابراین این گونه وسایل باید به طور کامل استریل شوند زیرا هرگونه آلودگی میکروبی می تواند باعث بروز عفونت گردد.

مثال هایی از این دسته شامل ابزارهای جراحی ، کاتترهای ادرار و قلبی، وسایل کاشتنی در داخل بدن و پروپ های سونوگرافی که وارد حفرات استریل بدن می شوند، می باشد. بیشتر ابزار در این دسته باید به صورت استریل خریداری شده یا قابل استریل شدن با بخار باشند.

اشیاء حساس به گرما که در این گروه قرار می گیرند را می توان با گاز اتیلن اکسید یا پلاسمای گاز پراکسید هیدورژن استریل نمود و اگر سایر روش ها مناسب نبودند از مایعات شیمیایی استریل کننده سطح بالا استفاده گردد. از مهم ترین مواد میکروب کشی که به عنوان استریل کننده های شیمیایی شناخته می شوند می توان به فرمولاسیون های با پایه گلوتارآلدئید (غلظت بیش از 2,4 %)، گلوتارآلدئید 0,95% در ترکیب با فنل 1,64 %، پراکسید هیدروژن پایدار شده 7,5 % ، پراکسید هیدروژن 7,35 % در ترکیب با اسید پراستیک 0,23 %، اسید پراستیک0,2 % و اسید پراستیک 0,08 % در ترکیب با پراکسید هیدروژن 1% نام برد. البته نباید فراموش شود که مواد استریل کننده شیمیایی به شرطی جهت استریلیزاسیون موثر هستند که فرآیند تمیز کردن ابزار قبل از استریل کردن به درستی انجام گردد و غلظت و مدت تماس و دما و PHمطابق دستورالعمل های مربوطه رعایت گردد.

 

ابزار نیمه حیاتی

ابزار نیمه حیاتی در مراقبت های پزشکی به وسایلی اطلاق می شود که با غشاهای مخاطی یا پوست ناسالم تماس دارند. از جمله این دسته می توان به تجهیزات درمان تنفسی و هوشبری، برخی از آندوسکوپ ها، تیغه های لارنگوسکوپ، پروب های مانومتری داخل مری، سیستسکوپ ها، کاتترهای مانومتری داخل مقعدی و حلقه های دیافراگمی اشاره نمود.

این دستگاه های پزشکی بهتر است استریل باشند و در غیر این صورت حداقل باید عاری از هرگونه میکروارگانیسم ها باشند و فقط وجود تعداد کمی اسپورهای باکتریایی در مورد آنها قابل اغماض است. غشاهای مخاطی سالم مانند غشاهای مخاطی سیستم تنفسی و دستگاه گوارش در برابر عفونت با اسپورها یاکتری های معمول مقاوم بوده اما در برابر ارگانیسم های دیگر مانند باکتری ها، مایکوباکتریوم ها و ویروس ها آسیب پذیر می باشند. ابزار نیمه حیاتی بایستی استریل شوند و یا حداقل فرآیند ضد عفونی کردن سطح بالا با استفاده از مواد ضد عفونی کننده شیمیایی مانند گلوتارآلدئید، پراکسید هیدروژن، اورتوفتاآلدئید اسید پراستیک با پراکسید هیدروژن برای آنها به کار رود. این سطح ضد عفونی  کنندگی که بعنوان ضد عفونی کننده ها ی سطح بالا شناخته می شود توسط بسیاری از مراجع علمی از قبیل سازمان غذا و داروی امریکا تایید شده اند.

ضد عفونی کردن سطح بالا به طور سنتی به کاهش کامل تمامی میکروارگانیسم ها در یک ابزار به استثنای تعداد کمی از اسپورهای باکتریایی تعریف می گردد. اخیرا سازمان غذا و داروی آمریکا تعریف جدیدتری در مورد ضد عفونی کننده سطح بالا ارائه داده است که عبارت است از سطحی از فرآیند ضد عفونی سازی با کمک ماده ضد عفونی کننده ای که در زمان تماس کوتاه باعث کاهش حداقل 6 لگاریتم (9999/99% از ارگانیسم ها) از گونه مورد نظر مایکوباکتریوم گردد.

عوامل متعدد بر کارایی سطح ضد عفونی کنندگی تاثیر دارد وقتی که یک ماده ضد عفونی برای استفاده با ابزارهای خاص مراقبت از بیمار انتخاب می شود. نکته مهمی که بایستی لحاظ گردد سازگاری شیمیایی بعد از استفاده مستمر است که باید در نظر گرفته شود.

تمیز کردن قبل از ضد عفونی سطح بالا تعداد زیادی از عوامل بیماریزا را از بین می برد و به فرآیند ضد عفونی سازی کمک زیادی میکند و بدین وسیله از انتقال عفونت پیشگیری نماید. بنابراین تمیز کردن دقیق باید به طور کامل قبل از ضد عفونی سطح بالا یا استریل کردن صورت گیرد.

لاپاروسکوپ ها و آرتروسکوپ ها که وارد بافت های استریل می شوند بایستی قبل از بکارگیری برای هر بیمار استریل گردند. با وجود این در ایالات متحده امریکا و بسیاری از کشورها این تجهیزات تنها با ضد عفونی کردن سطح بالا بین بیماران استفاده می شوند. اگرچه در موارد فوق استریلیزاسیون در بیشتر مواقع ترجیخ داده می شود اما هیچ گونه گزارشی در مورد شیوع عفونت ها ناشی از ضد عفونی کردن سطح بالا در این وسایل اگر بطور صحیح تمیز و  ضد عفونی شده باشند، دیده نشده است. تمیز کردن و شدکردن سطح بالا یا استریلیزاسیون این دستگاه ها نیز همانند آندوسکوپ های انعطاف پذیر به دلیل طراحی خاص (لوله های باریک و بلند و اتصالات متعدد) مشکل است. مدل های جدید این ابزارها می توانند استریلیزاسیون با بخار را تحمل نمایند که برای ابزار حیاتی می تواند یک برتری نسبت به ضد عفونی کردن سطح بالا به شمار آید.

شستن آندوسکوپ ها و کانال های آنها با آب استریل، آب تصفیه شده یا آب لوله کشی شهری می تواند مانع اثرات مضر مواد ضد عفونی کننده باقیمانده در آندوسکوپ ها (مانند التهاب روده بزرگ به دلیل ماده ضد عفونی کننده) باشد. ابزارها بهتر است با آب استریل شسته شوند تا از آلودگی آنها به ارگانیسم های موجود در آب لوله کشی شهری مانند مایکوباکتری های غیر سلی، لژیونلا و باسیل های گرم منفی مانند پسودوموناس پیشگیری گردد.

روش جایگزین شستشوی ابزار با الکل یا خشک کردن با هوای پرفشار بعد از شستشو با آب لوله کشی شهری یا آب تصفیه شده می باشد. خشک کردن با هوای پر فشار و حذف رطوبت محیط نقش مهمی در کاهش آلودگی آندوسکوپ های انبار شده دارد. این گونه ابزار حتما بعد از شستشو بایستی خشک شده و طوری نگهداری( یا بسته بندی) شوند که از آلودگی مجدد آنها پیشگیری گردد.

برخی از اشیا (مانند مخزن آب درمانی و لبه های تخت) ممکن است برای مدت کوتاهی با پوست ناسالم در تماس باشند که معمولاً این سطوح غیر حیاتی در نظر گرفته می شوند و با مواد ضد عفونی کننده سطح متوسط (مانند فنل، یدوفور، الکل و کلر) ضد عفونی می شوند. با توجه به اینکه آلودگی مخزن آب درمانی در مواردی با بروز عفونت همراه بوده، بعضی از مراکز بطور معمول آنها را با سطح توصیه شده کلر ضد عفونی  می کنند.

در گذشته برای قطعات داخل دهانی و لوله های اسپیرومتری ضد عفونی کردن سطح بالا (مانند گلوتارآلدئید) توصیه می گردید و معتقد بودند که تمیز کردن سطوح و قطعات داخلی اسپیرومترها ضرورتی ندارد. اساس این روند مبتنی بر مطالعات انجام شده بود که در آن قطعات داخل دهانی یا لوله های اسپیومترها با میکرو ارگانیسم ها آلوده می شوند ولی آلودگی سطوح داخلی اسپیرومترها دیده نشده بود. امروزه فیلترهایی که برای هر فرد بیمار اختصاصی بوده و برای بیمار بعدی به همراه قطعه دهانی تعویض می گردد برای جلوگیری از آلودگی این تجهیزات به کار گرفته می شوند.

 

ابزار غیر حیاتی

ابزار غیر حیاتی ابزارهایی هستند که فقط با پوست سالم تماس دارند اما تماسی با غشاهای مخاطی ندارند. پوست در واقع به عنوان یک مانع فعال در برابر بیشتر ارگانیسم ها می باشد. هیچگونه خطری برای انتقال عوامل عفونی به بیماران از طریق ابزار غیر حیاتی وجود ندارد (مگر آنها با پوست نا سالم و یا غشاهای مخاطی در تماس قرار گیرند)

بنابراین استریل بودن اشیا غیر حیاتی در تماس با پوست ضرورتی ندارد. در این راهنما ابزار غیر حیاتی به دو دسته ابزار مراقبت از بیمار و سطوح محیطی تقسیم میشوند.

مثال های مربوط به ابزار غیر حیایتی مراقبت بیمار شامل لبه های تخت، کیسه فشارسنج و اتصالات سیستم نمایش علایم حیاتی می باشند. برخلاف ابزار حیاتی  و بسیاری از ابزار نیمه حیاتی، ابزار غیر حیاتی اغلب در محل استفاده رفع آلودگی و نیاز به انتقال به واحد استریلیزاسیون مرکزی ندارند. بسیاری از سازمانهای مسوول زمان معمول برای کاریی مواد ضد عفونی کننده برای این گونه ابزار را 10 دقیقه بیان کرده اند اما با وجود این محققان با مطالعات متعدد نشان داده اند که این گونه مواد ضد عفونی کننده می توانند در طی 30 تا 60 ثانیه باکتری های سریع الرشد، قارچ ها، مایکوباکتریوم ها و ویروس ها را از بین ببرند.

سطوح غیر حیاتی محیطی شامل ریل های تخت خواب، بخشی از وسایل مربوط به غذا خوردن، میز کنار تختی، وسایل اتاق بیمار و کف اتاق می باشد. سطوح محیطی غیر حیاتی اغلب با دست پرسنل در تماس هستند که می توانند از طریق دست های آلوده پرسنل یا وسایل پزشکی در تماس با بیمار باعث آلودگی این بیمار و دیگر بیماران  گردند. معمولاً برای ضد عفونی کردن سطح پایین در محیط ها از تی ها و پارچه ها چندبار قابل استفاده کمک میگیریم. با وجود این زمین شوی ها و پارچه ها اغلب به طور کامل تمیز و ضد عفونی نمی شوندو مخلوط آب و ضد عفونی کننده هم اگر به طور منظم تعویض نگردند (هر سه تا چهار اتاق و حداکثر ظرف یک ساعت) عملا نظافت توسط این پارچه یا زمین شوی کشیدن در این شرایط باعث انتشار بیشتر آلودگی در محیط پزشکی می گردد. در یک مطالعه نشان داده شد که شستشوی استاندارد می تواند آلودگی زمین شویها را به طور قابل قبول رفع می نماید و در مقایسه با آن ضد عفونی شیمیایی با فنل ها که زمانی مرسوم بود اثر بخشی کمتری دارد. بنابراین امروزه شستشوی روزانه سر زمین شوی ها توصیه می گردد.

 

عوامل موثر بر کارایی ضد عفونی و استریلیزاسیون

فعالیت روش های و مواد ضد عفونی سازی علیه میکرو ارگانیسم ها به عواملی بستگی دارد که تعداد میکروارگانیسم ها، ویژگی ها و مقاومت ذاتی میکرو ارگانیسم، غلظت مواد ضد عفونی کننده و شرایط محیطی از جمله آن عوامل هستند. آگاهی و مد نظر قرار دادن این عوامل منجر به استفاده موثرتر از فرآیندهای ضد عفونی  و استریلیزاسیون می شود.

 

تعداد و محل استقرار میکرو ارگانیسم ها

در شرایط یکسان، هرچه تعداد میکروب ها بیشتر باشد، زمان تماس بیشتری لازم است تا ماده ضد عفونی کننده آنها را از بین ببرد. اسپالدینگ در شرایط آزمایشگاهی نشان داد که برای از بین رفتن 10 اسپور باسیلوس آتروفئوس (یا باسیلوس سوبتیلیس) 30 دقیقه و برای از بین رفتن 100000 اسپور، 3 ساعت زمان لازم دارد. این مطلب ضرورت تمیز کردن دقیق وسایل پزشکی قبل از ضد عفونی  و استریلیزاسیون را بهتر نشان می دهد.

کاهش تعداد و غیر فعال شدن میکرو ارگانیسم ها با تمیز کردن دقیق، ضریب کارایی و ایمنی فرایند را افزایش می دهد و زمان تماس لازم برای کشتن کل میکروب ها را کوتاه می نماید. همچنین محققان نشان داده اند که میکرو ارگانیسم ها در وضعیتی که متراکم و خوشه ای هستند نسبت به زمانی که به صورت سلول های منفرد قرار دارند مشکل تر غیر فعال می گردند.

در ارزیابی عوامل موثر بر اثر بخشی ماده ضد عفونی کننده، محل استقرار میکرو ارگانیسم ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. قطعات مختلف وسایل پزشکی باید از هم جدا شوند و تجهیزاتی مانند آندوسکوپ ها که دارای شکاف، اتصالات و کانال و مجاری هستند، سخت تر از تجهیزات دارای سطح صاف ضد عفونی می شوند چون نفوذ مواد ضد عفونی کننده به همه قسمت های آن مشکل تر است و در این موارد اغلب تنها سطوحی که بطور مستقیم با ماده ضد عفونی کننده در تماس هستند ضد عفونی خواهند شد. بنابراین در هنگام بارگیری ماده ضد عفونی کننده نباید هیچ حبابچه هوایی در سطح وسیله وجود داشته باشد زیرا از تماس ماده ضد عفونی کننده و وسیله جلوگیری می کند به همین دلیل در تمام مدت زمان تماس با مواد ضد عفونی  کننده لازم است که تجهیزات بطور کامل در آن غوطه ور باشند. همچنین باید تولید کنندگان را برای ساخت تجهیزات مهندسی شده به گونه ای که ضد عفونی  و تمیز کردن آنها آسانتر باشد، تشویق نمود.

 

مقاومت ذاتی میکرو ارگانیسم ها

مقاومت میکرو ارگانیسم ها در مقابل مواد ضد عفونی  کننده شیمیایی و فرآیند های استریلیزاسیون بسیار متفاوت است (شکل 1-2).


 

مکانیسم مقاومت ذاتی نسبت به مواد ضد عفونی  کننده در میکرو ارگانیسم ها متفاوت است. برای مثال اسپورها به علت نوع پوشش و پوسته اسپور که به صورت یک سد عمل می کند، به مواد ضد عفونی کننده مقاومند، مایکوباکتریوم ها دارای یک دیواره سلولی مومی اند که از ورود مواد ضد عفونی کننده جلوگیری می کنند و باکتریهای گرم منفی دارای یک غشای خارجی اند که به عنوان سدی برای ورود مواد ضد عفونی  کننده عمل می کند. حضور این گونه های مقاوم میکروبی زمان استریلیزاسیون و ضد عفونی  را تحت تاثیر قرار می دهند. بنابراین برای از بین بردن انواع مقاوم میکرو ارگانیسم ها (مانند اسپور باکتری ها) مصرف کننده باید زمان  تماس و غلظتی از ماده ضد عفونی کننده را که برای تخریب کامل لازم است، در نظر گیرد. بعد از پریون ها، اسپور باکتری ها دارای بالاترین مقاومت ذاتی نسبت به مواد ضد عفونی کننده شیمیایی هستند و بعد از آنها به ترتیس کوکسیدیا (مانند کریپتوسپوریدیوم)، مایکوباکتریوم ها(مانند مایکوبکتریوم توبرکلوزیس)، ویروس های کوچک و غیر لیپیدی (مانند پولیوویروس ها و کوکساکی ویروس ها)، قارچ ها (مانند آسپرژیلوس و کاندیدا)، باکتری های رویشی (مانند استافیلوکوکوس ها و پسودوموناس ها) و ویروس های لیپیدی با اندازه متوسط (مانند ویروس هرپس و HIV) قرار دارند. مقاومت باکتری های گرم مثبت و گرم منفی نسبت به مواد ضد عفونی کننده یکسان است، به جز در مواردی مانند پسودوموناس آئروژینوزا که مقاومت بیشتری نسبت به مواد ضد عفونی کننده نشان می دهند. همچنین پسودوموناس آئروژنوزا در شرایط محیطی نسبت به وقتی که سلول ها بر روی محیط های آزمایشگاهی کشت داده می شوند، مقاومت بیشتری دارد. ریکتزیاها، کلامیدیاها و مایکوپلاسماها نمی توانند در این مقیاس مقاومت نسبی قرار بگیرند چون یافته ها درباره اثر مواد ضد عفونی کننده بر این عوامل میکروبی بسیار کم و محدود است. ولی از آنجایی که این میکرو ارگانیسم ها دارای دیواره لیپید هستند و در ساختار و ترکیبات اصلی شبیه سایر باکتری ها می باشند، تصور می شود که آنها نیز توسط همان مواد ضد عفونی کننده ای که باکتر ی های رویشی و ویروس های لیپیدی را تخریب می کنند، غیر فعال شوند. یک استثنای شناخته شده در این مورد کوکسیلا بورنتی است که به مواد ضد عفونی کننده مقاوم است.

 

غلظت و قدرت مواد ضد عفونی کننده

به استثنای یدوفورها و با فرض ثابت بودن سایر متغیر ها، هرچه غلظت ماده ضد عفونی کننده بیشتر باشد، کارایی آن بالاتر و زمان مورد نیاز برای از بین بردن میکروب ها کوتاه تر است. ولی بطور کلی در همه مواد ضد عفونی کننده تغییر غلظت اثر مشابهی بر روی تغییر زمان تماس و کارایی ماده ضد عفونی کننده ندارند. برای مثال ترکیبات آمونیوم چهار ظرفیتی و فنل در مقایسه با یکدیگر با دو برابر شدن غلظت به ترتیب تغییر زمان بصورت توانی از 1 تا 6 دارند، بنابراین با یک غلظت نصف از ترکیبات  آمونیوم چهار ظرفیتی، زمان ضد عفونی دو برابر می شود ولی با غلظت نصف از فنل، زمان را باید 64 برابر (26) کرد.

توجه به طول زمان ضد عفونی  که وابسته به قدرت میکروب کشی ماده ضد عفونی کننده است، نیز مهم می باشد. آقای اسپالدینگ این موضوع را با استفاده از تست Mucin-loop نشان داد. در این تست ایزوپروپانل الکل 70% در مدت 5 دقیقه 104مایکوباکتریوم توبرکلوزیس را از بین برد، در حالی که در تست مشابه دیگری که با فنولیک 3 % انجام شد، برای از یبن بردن همان تعداد باکتری 2 تا 3 ساعت زمان صرف شد.

 

عوامل شیمیایی و فیزیکی

عوامل فیزیکی و شیمیایی که روش های ضد عفونی را تحت تاثیر قرار می دهند عبارتند از دما، PH، رطوبت نسبی و سختی آب. برای مثال فعالیت اغلب مواد ضد عفونی کننده با افزایش دما، زیاد می شود هرچند استثناهایی نیز وجود دارد. علاوه بر این افزایش بیش از حد دما موجب می شود تا ماده ضد عفونی کننده تجزیه و فعالیت ضد میکروبی آن کاهش یابد و بنابراین صحت فرآیند را به خطر اندازد و افراد را در معرض عفونت  قرار دهد.

افزایش PH فعالیت ضد میکروبی برخی مواد ضد عفونی کننده مانند گلوتارآلدئید، ترکیبات آمونیوم چهار ظرفیتی را افزایش می دهد؛ ولی فعالیت ضد میکروبی برخی مواد ضد عفونی کننده دیگر مانند فنل ها، هیپوکلریت ها و ترکیبات ید را کاهش می دهد. تاثیر PH بر فعالیت ضد میکروبی به علت تغییر در مولکول ماده شد عفونی کننده و یا تغییر در سطح سلول است.

رطوبت نسبی تنها و مهمترین عاملی است که فعالیت ضد عفونی کنندگی و یا استریل کنندگی مواد گازی شکل مانند گاز اکسید اتیلن، دی اکسید کلر و فرمالدئید را تحت تاثیر قرار می دهد. سختی آب (مانند غلظت بالای کاتیون های دو ظرفیتی) میزان از بین بردن میکروب ها توسط مواد ضد عفونی کننده خاص را کاهش می دهد. چون کاتیون های دو ظرفیتی(مانند منیزیوم، کلسیم) موجود در آب سخت با ماده ضد عفونی کننده واکنش داده و رسوبات غیر محلول تشکیل می دهند.

 

مواد آلی و غیر آلی

مواد آلی به شکل سرم، خون، چرک یا مواد مدفوعی یا روغنی می توانند در فعالیت ضد میکروبی ضد عفونی کننده ها به دو طریق مداخله کنند. متداول ترین نوع تداخل یک واکنش شیمیایی است که بین ماده ضد عفونی کننده و ماده آلی رخ می دهدو در نتیجه ترکیبی تشکیل می شود که خاصیت میکروب کشی کمتری دارد و یا اصلاً خاصیت میکروب کشی خود را از دست داده است. ضد عفونی کننده هایی مانند ترکیبات کلردار و ید تمایل به چنین واکنش های متقابلی دارند. در نوع دیگر تداخل اثر، مواد آلی می توانند به عنوان یک سد فیزیکی میکروارگانیسم ها را از تمای با مواد ضد عفونی کننده و صدمه ناشی از آن محافظت کنند.

اثر آلوده کننده های غیر آلی بر فرآیند استریلیزاسیون طی دهه 1950 و 1960 مورد مطالعه قرار گرفت. این مطالعات حفاظت میکرو ارگانیسم ها توسط مواد غیر آلی موجود در محیط را نسبت به همه فرآیندهای استریلیزاسیون نشان می دهند که نتیجه تمرکز و تغییر در شرایط و کریستال های املاح است. این مطلب بر اهمیت تمیز کردن دقیق وسایل پزشکی قبل از استریل یا ضد عفونی کردن تاکید دارد چون اغلب آلودگی های آلی و غیر آلی به راحتی با شستن حذف می شوند.

زمان تماس یا مواجهه

اجسام باید برای حداقل مدت زمان مناسب در معرض ماده ضد عفونی کننده قرار بگیرند. محققان نشان داده اند که ضد عفونی کننده های سطح پایین علیه باکتری های رویشی (مانند لیستریا، اشرشیاکلی، سالمونلا، آنتروکوکوس های مقاوم به وانکومایسین، استافیلوکوکوس اورئوس های مقاوم به متی سیلین)، مخمرها(مانند کاندیدا)، مایکوباکتریوم (مانند مایکو باکتریوم توبرکلوزیس) و ویروس ها (مانند پولیوویروس ها) در مدت زمان تماس 60 - 30 ثانیه موثر هستند. البته برای تاثیر کامل در این مدت زمان بایستی همه دستورالعمل های درج شده بر روی برچسب محصولات مراعات شوند.

همه حفرات و کانال های وسایل آندوسکوپی باید با مواد ضد عفونی کننده تماس یابند. حبابچه های هوای گیر افتاده داخل وسایل با فرآیند ضد عفونی تداخل دارند و اجسامی که بخوبی در مواد ضد عفونی کننده ها شناور نمی شوند، بطور کامل ضد عفونی نمی گردند. ماده ضدعفونی کننده باید بطور قابل اطمینانی به کانال های داخلی دستگاه برسد. زمان واقعی برای ضد عفونی وسایل پزشکی با توجه به اثر فاکتورهای ذکر شده موثر بر کارایی ضد عفونی، گاهی توسط سازندگان به طور غیر واقعی بیان می شود. در هر صورت زمان تماس طولانی تر موثرتر از زمان تماس کوتاهتر است.

 

بیو فیلم ها

میکرو ارگانیسم ها ممکن است با اتصال به سطوح و ساخت مجموعه های سلولی و ترشح مواد خارج سلولی لایه هایی از باکتری به نام بیوفیلم را تشکیل دهند. بیوفیلم ها نسبت به مواد شیمیایی بسیار مقاوم هستند بنابراین می توانند به راحتی از تاثیر مواد ضد عفونی کننده در امان بمانند. بیوفیلم ها در واقع همانند جوامع میکروبی هستند که به طور محکم به سطوح می چسبند و به راحتی جدا نمی شوند. وقتی این توده ها تشکیل می شوند، میکروب های درون آنها می توانند نسبت به مواد ضد عفونی کننده به شدت مقاوم باشند.

برخی مکانیسم های شناخته شده برای مقاومت باکتری ها در این حالت عبارتند از: ویژگی های فیزیکی بیوفیلم های، تفاوت های ژنوتیپی باکتری ها، تولید آنزیم های خنثی کننده توسط میکروب ها و گرادیان فیزیولوژیکی درون بیوفیلم (مثل PH). باکتری های درون بیوفیلم در مقایسه با همان باکتری ها در حالت سوسپانسیون نسبت به آنتی بیوتیک ها و مواد ضد باکتریایی هزار برابرمقاوم ترند. براساس مطالعات جدیدی که برای ارزیابی مواد و روش های پاکسازی بیوفیلم ها انجام شده است، ترکیبات کلردار و مونوکلرامین ها می توانند بطور موثری باکتری های بیوفیلم را غیرفعال کنند. محققان تصور می کنند که در دیواره های داخلی لوله های پلی وینیل کلرید، توده های سلولی ارگانیسم های پوشیده شده با گلیکوکالیس قرار می گیرد و این لایه بیوفیلم باکتری های موجود در داخل خود را از برخی ضد عفونی کننده ها محافظت می کنند و به عنوان یک مخزن برای آلودگی مداوم عمل می کند. بیوفیلم ها در مخازن و منابع آب، کانال های آب یونیت دندانپزشکی و بسیاری از دستگاه های پزشکی( ماند لنز های تماسی، دستگاه های تنظیم ضربان قلب، سیستم های همودیالیز، کاتترهای ادراری، کاتترهای داخل عروقی، آندوسکوپ ها) یافت می شوند. وجود آن ها می تواند برای بیماران نقص ایمنی و بیمارانی که دارای پروتزهای پزشکی می باشند، عوارض جدی داشته باشد. برخی آنزیم ها و دترجنت ها می توانند بیوفیلم ها را تجزیه کرده و یا تعداد باکتری های زنده درون بیوفیلم را کاهش دهند، ولی تاکنون برای این منظور هیچ محصولی توسط مراکز علمی معتبر جهانی نظیر EPA و یا سازمان غذا و داروی آمریکا تایید نشده است.

 

Disinfection and sterilization
ضدعفونی و استریلیزاسیون
Download
 
لطفا نظر خود را در رابطه با محتوای آموزش بدهید




  مشاهده نتایج
به منظور ثبت رأی باید در سایت لاگین نمایید.
دی ان ان evoq , دات نت نیوک ,dnn